Ở vùng biển này, bài Điếm không đơn thuần là trò chơi dân gian. Đó là “mạch ngầm văn hóa” nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ, là nơi người dân gửi gắm ước vọng bình an, no đủ mỗi độ xuân về.

Không ai còn nhớ rõ bài Điếm xuất hiện từ bao giờ. Chỉ biết rằng, từ ngày 28 tháng Chạp đến hết mùng 6 Tết, khắp các thôn xóm Hoằng Tiến, những “tổ Điếm” lại mọc lên san sát. Tổ được dựng bằng tre, kết thành hình vuông rộng chừng một gian nhà; mái phủ vải sắc màu; cổng chào kết linh vật bằng lá dừa khéo léo – mộc mạc mà rực rỡ như chính tâm hồn người biển.

Bài Điếm là biến tấu sáng tạo từ bộ bài Tam Cúc 32 cây, nhưng đã được nghệ thuật hóa bằng tiếng trống chầu và những câu hát rao đầy ý vị. Người tổ chức gọi là “Cái”, người chơi gọi là “Điếm”. Nhà Cái chính là linh hồn của hội bài – phải có giọng hát hay, thuộc ca dao, dân ca, ứng biến nhanh và đặc biệt am hiểu điển tích trong Truyện Kiều để vận dụng linh hoạt vào từng quân bài.

Mỗi hội thường diễn ra trong 4 ván. Khai cuộc, nhà Cái cất tiếng:

“Đầu xuân bắt cái Điếm anh,
Để em mang đĩa mang bài tới nơi.”

Khi cây Tốt đỏ được bắt, lời vịnh xuân ngân lên:

“Mùa xuân hoa mận hoa đào,
Có cây Tốt đỏ ra chào mùa xuân.”

Đôi mã đen ra bài:

“Đường trường ngựa nhảy cát tung,
Đường về quê mẹ ung dung mấy ngày.”

Nếu đôi mã đỏ bắt lại:

“Đường trường ngựa nhảy cát bay,
Chót yêu nhau phải hẹn ngày hôm nay.”

Với 32 cây bài, có đến hàng trăm câu hát đối đáp, nội dung trải rộng từ tình yêu quê hương, biển đảo đến duyên tình lứa đôi. Cây pháo đen cất lên lời tiễn biệt:

“Em ơi khói lửa biên thùy,
Gác tình duyên lại lên đường cùng anh.”

Pháo đỏ đáp lại bằng lời khẳng định chủ quyền biển đảo:

“Anh ơi hải đảo là nhà,
Trùng khơi biên giới vẫn là quê hương.”

Cái đẹp của bài Điếm không nằm ở chuyện hơn thua. Người chơi chỉ bỏ ra 2.000–5.000 đồng mua “cái” nhập cuộc – khoản tiền nhỏ mang tính tượng trưng, cầu may mắn đầu năm. Người thắng mỗi lượt nhận “thẻ” (que tre) theo số bài ăn được; kết thúc 4 ván, ai nhiều thẻ nhất là người thắng. Ai ăn trên 8 thẻ tiếp tục dự hội sau; người thua nhường chỗ cho người mới.

Ở nhiều thôn, tiền thắng còn được đưa vào quỹ hội phụ nữ để thăm hỏi ốm đau. Một cuộc chơi vì thế trở thành nhịp cầu nghĩa tình, gắn kết cộng đồng sau sáp nhập địa giới.

Hơn 30 năm gắn bó với tiếng trống hội, nhiều nhà Cái xem bài Điếm là máu thịt. Ngày trước, nam thanh nữ tú tìm đến hội để giao duyên qua câu hát, để rồi nên vợ nên chồng. Hôm nay, lớp cao niên tìm về ký ức, còn người trẻ đến vì tò mò, hiếu kỳ. Song số người thực sự muốn học hát, học rao bài vẫn còn hiếm hoi.

Nỗi lo lớn nhất là thiếu lớp kế cận đủ giọng, đủ trí nhớ và đủ đam mê để thuộc hàng trăm câu ca. Nếu không được tiếp nối, những lời vịnh gắn với Tốt, Sĩ, Pháo… có thể dần rơi vào quên lãng.

Dẫu vậy, mỗi mùa xuân, trong các ngày tết, tiếng trống bài Điếm ở Hoằng Tiến vẫn vang lên rộn rã. Khi tiếng trống cuối cùng khép lại, nhà Cái cẩn thận thu dọn trống, bài, giữ gìn cho mùa xuân năm sau.

Giữ được bài Điếm hôm nay không chỉ là bảo tồn một trò chơi dân gian. Đó là giữ lại “hồn vía” của làng biển Hoằng Tiến – nơi sau sáp nhập vẫn chung một nhịp trống, chung một tiếng hát và chung một khát vọng gìn giữ bản sắc quê hương bên sóng biển xứ Thanh./.

Tuyết Mai